Haddii aynu mar walba Rumi ku naqaanay tixdiisa maansada iyo gabayadiisa ruxay quluubta aadanaha, buugga 'Fihi Ma Fihi' (oo macnaheedu yahay Waxaa ku dhex jira waxa ku dhex jira) wuxuu inoo furayaa waddo ka duwan taas: waa Rumi-gii macallinka ahaa ee fadhiyay majliska, isagoo ka jawaabaya su'aalaha ardaydiisa, culumadii xilligaas, iyo xitaa madaxdii boqortooyada. Waa gorfayn tiraab ah oo inala galaysa gunta moolka nafsadda aadanaha. Sida aynu u wada garanayno, in kasta oo suugaantu ay leedahay duulimaad, haddana wada-sheekaysigan tooska ahi wuxuu inoo soo bandhigayaa falsafaddiisa ruuxiga ah iyadoo qaawan, maangal ah, oo si toos ah ula hadlaysa garaadkeena. Safarkan inoo bilaabanaya, waxaan kaga boganaynaa sida loo fahmo xaqiiqada dhabta ah ee adduunka iyo sida aynu inta badan ugu dhex lumo is-khiyaanada indhaha.
Marka laga soo tago arrintaas, halbeegga ugu weyn ee buuggu wuxuu ku wareegayaa kala-soocidda xaqiiqada ('The Ocean' ama Badweynta) iyo dhalanteedka ('The Foam' ama Xumbada). Rumi wuxuu inoo sheegayaa in adduunkan la arki karo ee aynu ku dhex nool nahay uu yahay uun xumbo ka dhalatay dhaqdhaqaaqa badweynta weyn ee abuurka. Bini'aadamku waxay inta badan isku mashquuliyaan xumbada—sida maalka, magaca, dagaalka, iyo faanka—iyagoo illoobaya awooddii biyaha weyn ee xumbadaas samaysay. Safarka dhabta ah ee ruuxu, sida uu inoo jidaynayo, waa in qofku uu indhihiisa ka leexiyo xumbada ba'aysa, si uu u arko badweynta weyn ee nuxurka abuurka Eebbe.
Dhanka kale marka aynu eegno, gorfayntiisu waxay si qoto-dheer u dhaliilaysaa sida aynu u dayacno qiimaha nafteena. Wuxuu inoo keenayaa tusaale aad u culus: ka warran haddii nin la siiyay seef dahab ah oo aad u qaali ah, taas oo loogu talagalay in lagu difaaco boqortooyada, balse uu ninkaasi seeftii u adeegsaday in uu hilib qudhuntay ku jarjaro? Waa hubaal in aynu ku tilmaami lahayn qof miyir-beeshay ama caqliga laga xaday. Rumi wuxuu leeyahay, sidaas si la mid ah, Eebbe wuxuu aadanaha siiyay ruux qaali ah iyo caqli sarsare oo loogu talagalay in lagu garto xaqiiqada koonka iyo ujeedka nolosha, balse waxaan inta badan u adeegsanaa garaadkaas sidii aan ku heli lahayn xoogaa raaxo adduun ah. Waa baraarujin inala dardaarmaysa inaan dib u raadino ujeedkii weynaa ee laynoo abuuray.
Taas waxaa wehlisa, aragtida layaabka leh ee Rumi ka qabo Xanuunka iyo Dhibaatada. Halkii aan xanuunka u arki lahayn ciqaab, wuxuu inoo macneynayaa inuu yahay waciye nafta toosiya. Wuxuu isticmaalayaa tusaalaha qof roog (gogol) ul la dhacaya; qofka roogga tumayaa uma jeedo inuu ciqaabo ama cadho kala dhaco roogga, balse wuxuu rabaa inuu habaaska iyo siigada kaga jafjifo si uu u iftiimo. Sidoo kale, dhibaatooyinka inagu habsadaa waxay tumayaan nafteena si ay isaga daadiso is-weyniinta iyo xijaabka hortaagan garashada, una soo laabato deggenaasho iyo daahirnimo. Xanuunku, sida uu Rumi qabo, waa martiqaad xagga Eebbe ka yimid oo qofka dib ugu soo celinaya wejiga dhabta ah.
Ugu dambayn, 'Fihi Ma Fihi' wuxuu ina barayaa awoodda aamusnaanta. Rumi wuxuu ku doodayaa in erayadu ay yihiin oo keliya har iyo hoos ka turjumaya xaqiiqada, balse aanay ahayn xaqiiqadii lafteeda. Sida uu nin macallin ahi ardaydiisa ula fadhiisto goob aamusnaan ah oo ay ruuxdoodu isku fahmayso af la'aan, ayuu qoraagu inoo sheegayaa in xigmadda ugu sarraysaa ay imanayso marka uu hadalku is-taago ee ay wadnuhu is-maqlayaan. Buuggani ma aha oo kaliya qoraal la akhriyo, waa muraayad weyn oo qofku marka uu eego uu dhexdiisa ka arkayo wajigiisa ruuxiga ah, oo la safeeyay lana toosiyay.
Xaqiiqada dhabta ah ee noloshu ma aha adduunkan muuqda ee dhalanteedka ah, balse waa xiriirka ruuxiga ah ee qoto-dheer ee inagu xira Abuuraha; dhibaatooyinka iyo caqabaduhuna waa farriimo toosineed oo loogu talagalay in qofka laga sifeeyo gidaarada hortaagan xigmaddiisa rasmiga ah.
Buuggan wuxuu u gaar yahay dadka raadinaya micnaha nolosha, aqoonyahannada xiiseeya falsafadda iyo cilmi-nafsiga ruuxiga ah, iyo qof kasta oo dareemaya faaruqnimada adduunka inkasta oo uu haysto guul iyo maqaam muuqda.
Sida aan halkan ku arki karnaa, dhibaatada ugu weyn ee bini'aadamku waa indho-sarcaadka muuqda (illusion). Rumi wuxuu si qurux badan u kala saaray xaqiiqada iyo muuqaalka. Wuxuu inoo keenay tusaalaha badda iyo xumbadeeda. Adduunyadu iyo waxa ku dhex jira waa uun xumbo ka dhalatay moolka badweynta.
Marka aynu isku mashquulino raadinta hanti, magac, ama awood, waxaan la dagaallamaynaa xumbo markiiba dilaacaysa. Indhaha dadka caqliga lihi waxay ka gudbaan xumbada, waxayna eegaan badweynta qudheeda, taas oo ka dhigan iftiinka iyo awoodda Abuuraha ee joogtada ah.
Waxay dawaysaa xiriirada ceejiya nafta, iyadoo dadka baraysa in tixgelinta xorriyadda qofka kale ay tahay shardi u ah jacayl waara.
Sii dadka aad jeceshahay waqti iyo meel ay isku horumariyaan, adigoon isku dayin inaad xakamayso dhinac kasta oo noloshooda ka mid ah.
Rumi wuxuu buuggan kaga warramayaa sida aadanuhu u qiimo tiray kartidii cajiibka ahayd ee loo abuuray. Tusaalihiisa seefta qaaliga ah ee hilibka qudhuntay lagu jarjarayo waa mid gariirinaya qofka garashada leh. Waxaad leedahay maskax curin karta, fahan sare, iyo ruux fahmi karta sifooyinka Eebbe.
Si kastaba ha ahaatee, inteena badani waxaan garaadkaas weyn ku bixinaa sidii aan u heli lahayn xoogaa raaxo ah ama qancinta cadhadayada. Waa dayac weyn in qofka loo abuuray inuu cirka eego uu noloshiisa oo dhan ku qaato isagoo dhulka gurguuranaya isagoo raadinaya waxyaabo raqiis ah.
Waxay inaga furanaysaa culayska shaqada ee maalinlaha ah, iyadoo u beddelaysa ujeeddo iyo cibaado ruuxi ah.
Marka aad shaqaynayso, xitaa haddii ay tahay mid sahlan, u qabo sidii in aad ugu talagashay qofka aad ugu jeceshahay adduunka.
Miyaad aragtay qof sifo xun leh oo ku dhiba? Rumi wuxuu bixinayaa falanqayn cilmi-nafsi oo casri ah oo ku dhisan aragtida ruuxda (Projection). Wuxuu leeyahay, haddii aad eegto walaalkaa oo aad ku aragto cillad aad xanaaq ka qaaddo, ogow in cilladdaasi ay tahay mid kugu jirta oo uu isagu kuu noqday muraayad aad ka dhex arkayso.
Dadku waa muraayado is-muujinaya. Ma dhibsataan xumaanta dadka kale haddii aysan xumaantaasi lahayn mid u eg oo maskaxdiinna ku kaydsan. Sidaas darteed, haddii aad rabto inaad cilladda xalliso, isaga ha ku xanaaqin, ee adigu is-dawee.
Waxay qofka u diyaarisaa inuu wajaho marxaladaha adag ee nolosha isagoo og in xanuunku uu yahay aaladda ballaarinaysa awoodiisa farxadeed ee mustaqbalka.
Xilliyada murugada, garwaaqso in qolalka wadnahaaga la fidinayo si aad berri u qaaddo farxad aan hore kuu soo marin.
Aadanuhu waxay ka cararaan xanuunka, balse qoraagu wuxuu u arkaa mid ka mid ah nicmooyinka ugu weyn ee inala siiyay. Wuxuu u fasirayaa xanuunka sidii 'gacan naxariis leh' oo inaga toosinaysa hurdada hilmaanka. Qofka caafimaadka iyo barwaaqada ku dhex jiraa wuxuu illaawaa ujeedkiisa, balse xanuunku wuxuu qofka barayaa is-hoosaysiin.
Sida qofka roogga tumayaa uusan u rabin inuu roogga jeexo balse uu rabo inuu wasakhda ka jafjifo, ayuu caqabadda noloshu ay naftaada wasakhda is-kibrinta iyo gaflada uga sifaynaysaa. Xanuunku waa tilmaame ina tusaya halka cilladdu ka jirto.
Waxay caawisaa waalidiinta inay dejiyaan hamigooda xad-dhaafka ah ee ku wajahan ubadka, iyagoo u oggolaanaya ubadku inay noqdaan dad iskood isku maamula.
Ilmahaaga sii deeqdaada jacaylka balse ha siin fikirkaaga; iyaga ayaa leh maskax u baahan in ay dunidooda sahamiso.
Rumi wuxuu aad uga hadlaa xadka ay leeyihiin erayada bini'aadamku. Wuxuu ku sifeeyay erayada 'hooska geedka'. Hoosku wuu ku tusi karaa in geed meesha ku yaallo, balse kama goosan kartid midho, hooskuna kuma harin karo.
Haddii aad raadinayso aqoon dhab ah, waa in aad ka gudubtaa dooda, muranka, iyo erayada, oo aad raadiso 'midhaha' ku jira aamusnaanta iyo dhugashada wadnaha. Runta qoto-dheer ee nolosha afka laguma sheegi karo, waana in la gudo-galo si loo dareemo.
Waxay inoo caddaynaysaa dheellitirka saxda ah ee go'aan-qaadashada; isku-dar dhiirranaan dareen ku dheehan yahay iyo aragti fog oo caqli salka ku haysa.
Go'aan weyn marka aad gaarayso, weydii naftaada: 'Go'aankani ma wuxuu leeyahay awooddii dhaqaajinta (dareen), miyuuse wataa xakamayntii (caqli)?'
“Adigu waxaad tahay kitaab qiimo aan la koobi karin leh, balse nasiib-darro adiga ayaa isku akhrinaya si khaldan.”
Eebbe wuxuu kugu abuuray sifooyin sare iyo qoto-dheer ruuxi ah, balse adiga ayaa awooddaada ku soo koobay baahiyo yaryar oo adduun.
“Wax kasta oo aad dadka kale ka dhex aragto—samaantooda ama xumaantooda—waa mid ka tarjumaysa naftaada.”
Dunidu waa muraayad; dadka xunxun ee aad dhibsataa waa uun muujin ka tarjumaysa cabsidaha iyo dhaliilaha ku dhex qarsoon naftaada.
“Xanuunku waa hanti, waayo waxaa ku dhex jira naxariis qarsoon. Oohintu waa furaha raxmadda.”
Dhibaatadu maaha dhammaadka nolosha, balse waa daah-fur qalbiga jilciya oo u diyaariya inuu helo iftiinka iyo nimcada Eebbe.
“Erayadu waa uun hooska xaqiiqada, maxaa yeelay hoosku wuu tilmaamaa geedka, balse midho lagama goosto.”
Hadalka wanaagsani waa tilmaame uun, laakiin garashada iyo nabad-galyada dhabta ah waxa lagu gaaraa in si toos ah loo waayo-aragnimo.
“Indhahaagu waxay arkayaan xumbada oo keliya, laakiin haddii aadan arkin badweynta abuurta, sidee baad badda u garan kartaa?”
Dadka caqliga yari waxay ka fal-celiyaan waxyaabaha soo muuqda, laakiin kuwa xigmadda lihi waxay fahmaan asalka iyo Awoodda maamusha wax kasta.
• Maalin kasta qoondee xilli aamusnaan ah oo aad kaga dhab-jeedsato sawaxanka iyo xumbada nolosha maalmeedka. • Raadi fariinta iyo dhidid-tirka ku dhex qarsoon dhibaato kasta oo ku soo wajahda, adigoo u arka fursad lagugu tumanayo si aad u iftiimto.
• Jooji in aad xanaaq iyo caro kala hortagto cilladaha aad ku aragto dadka kale, adigoo og in ay inta badan yihiin muraayad kugu celinaysa ceebahaaga. • Jooji dayacaada caqligaaga iyo ruuxdaada qaaliga ah, hana u isticmaalin 'seeftii dahabka ahayd' in aad ku goyso doodo raqiis ah iyo ciil-bax.
• Is-weydiin maalinle ah: 'Miyay shaqadan aan maanta qabtay ahayd xumbo mise waxay xiriir la lahayd badweynta nuxurkayga?' • U tababar naftaada dhegaysiga waxyaabaha aan la oran ama aamusnaanta (dhugashada hoose ee nafta).
“Xigmadda ugu sarraysa ma aha in aad dunida ogaato ama aad badiso doodda, balse waa in aad aamusnaan kula laabato gudahaaga, si aad u fahanto in badweynta aad bannaanka ka raadinayso ay markeedii horaba kugu dhex jirtay.”
