Boqollaal sano, faylasuufyada iyo khubarada dhaqaaluhu waxay raadinayeen jawaabta hal su'aal oo weyn: Maxay waddammada qaar u taajiraan, halka kuwa kalena ay faqriga ugu dhex jiraan? Dadka qaar waxay eedeeyaan Juquraafiga iyo cimilada (in dalalka kululi ay dabiici ahaan sabool yihiin); kuwo kale waxay eedeeyaan Dhaqanka iyo Diinta; halka kuwo kalena ay ku doodaan in madaxda dalalka soo koraya ay yihiin 'Jaahiliin' aan aqoonin xeerarka dhaqaalaha. Daron Acemoglu iyo James A. Robinson waxay buuggan ku duminayaan dhammaan khuraafaadkaas. Waxay inoo keenayaan jawaab hal eray ah oo beddelaysa fahamkeena adduunka: Hay'adaha (Institutions). Dalalku ma fashilmaan maxaa yeelay waa nasiib-darro dabiici ah, balse waxay u fashilmaan sababtoo ah nidaamka maamul ee dalkaas ayaa si kas ah loogu talagalay inuu shacabka sabool ka dhigo si in-yar oo madax ahi ay u naaxdo.
Si ay u caddeeyaan in cimilada iyo dhaqanku aysan sabab u ahayn guusha ama guuldarrada, qoraayadu waxay inoo geynayaan magaalada Nogales waa magaalo uu dhex maro siliga xuduudka ee u dhexeeya Maraykanka iyo Mexico. Qaybta waqooyi ee magaalada (Nogales, Arizona) dadku waa hodan, jidadku waa dhisan yihiin, dembiyaduna way yar yihiin. Qaybta koonfureed (Nogales, Sonora) dadku waa sabool, daryeel caafimaad ma jiro, kooxaha daroogada ayaana maamula. Dadka labada dhinac deggan waa isku isir, isku dhaqan, waxayna wadaagaan isku cimilo. Farqiga keliya ee jiraa waa 'Nidaamka'. Qaybta Maraykanku waxay leedahay nidaam Loo-dhanyahay (Inclusive) oo dhiirrigeliya ganacsiga, difaacana hantida qofka. Qaybta Mexico waxay ka soo dhaxashay gumaystihii Isbaanishka nidaam Dhiig-miirad ah (Extractive) oo loogu talagalay in shacabka la is-horkeeno hantidoodana la dhaco. Sidoo kale, eeg Waqooyiga iyo Koonfurta Kuuriya waa isku hal dad oo kala doortay laba nidaam oo kala duwan, natiijadooduna maanta waa cir iyo dhul.
Haddaba, haddii nidaamka loo-dhanyahay (Inclusive) uu waddanka qani ka dhigayo, maxay madaxda dalalka faqiirka ahi u diidaan inay dalkooda horumariyaan? Qoraayadu waxay inoo sheegayaan xaqiiqo naxdin leh: Madaxda dalalka saboolka ahi ma aha 'Jaahiliin' aan aqoonin sida waddan loo dhiso; si fiican ayay u ogyihiin! Balse waxay ka cabsanayaan arrin loo yaqaan 'Burburin Hal-abuur leh' (Creative Destruction). Tusaale ahaan, Boqorkii Ruushka iyo kii boqortooyada Austro-Hungarian waxay si cad u diideen in dalalkooda laga dhiso waddooyinka tareenka iyo warshadaha xilligii Kacaanka Warshadaha. Sababtu ma ahayn lacag la'aan, balse waxay ogaayeen in haddii warshado la dhiso, shacabku ay helayaan shaqooyin iyo lacag madax-bannaan, ka dibna ay dalban doonaan xuquuq siyaasadeed, taasina ay burburin doonto awooddii boqortooyada. Sidaas darteed, waxay doorteen inay shacabkooda saboolnimo ku hayaan si ay xukunka ugu sii waaraan.
Ugu dambayntiina, buuggani wuxuu ina siinayaa cashar adag oo ku saabsan aayaha dadyowga dunida. Faqriga iyo gaajadu ma aha ciqaab Eebbe ama nasiib-darro juquraafiyeed, balse waa mashruuc ay si xirfadaysan u naqshadeeyeen kooxo siyaasiyiin dhiig-miirad ah si ay hantida waddanka u kootaystaan. Qaran kasta wuxuu taajiraa oo keliya marka shacabku ay kacaan, jebiyaan silsiladda 'In-yar-ku-naaxda', islamarkaana ay dhistaan hay'ado dowladeed oo loo siman yahay, halkaas oo qof kastaa uu xor u yahay inuu curiyo, ganacsado, awooddana la xisaabtamo. Aayaha ummadi waa mid ku jira gacmahooda iyo go'aankooda siyaasadeed, ee ma aha mid ku xiran meesha ay adduunka kaga nool yihiin.
"Qaramadu kuma horumaraan khayraad dabiici ah ama cimilo, kumana guuldarraystaan aqoon-darro, balse waxa kala saaraa waa 'Hay'adahooda' (Institutions) dalalka dhisa nidaam dhaqaale iyo siyaasad oo loo wada dhan yahay way guulaystaan, halka kuwa dhisa nidaam dhiig-miirad ah oo hantida u xira koox yar ay ku dambeeyaan fashil."
Buuggani wuxuu khariidad u yahay qof kasta oo xiiseeya siyaasadda, taariikhda, iyo dhismaha dowladnimada, gaar ahaan da'yarta waddammada soo koraya ee raadinaya sababta dhabta ah ee dalkoodu uu u fashilmay iyo sida dhabta ah ee dib loogu dhisi karo.
Kani waa laf-dhabarta buugga. Hay'ado Dhiig-miirad ah (Extractive Institutions) waa nidaam siyaasadeed iyo dhaqaale oo loo qaabeeyay in awoodda iyo hantida dalka laga miiro shacabka, loona weeciyo gacan-ku-haynta koox yar (Elite). Dalalkan ma jiro tartan xor ah, sharci loo siman yahay, iyo dhiirrigelin hal-abuur.
Taas cagsigeeda, Hay'adaha Loo-Dhanyahay (Inclusive Institutions) waxay xaqiijiyaan in shakhsi kasta oo muwaadin ahi uu leeyahay xuquuq hantiyeed (Property rights), uu ganacsi furan geli karo, in sharcigu ka sarreeyo madaxda, iyo in canshuurta loo celiyo horumarinta dadweynaha. Tani waxay dhalisaa dhiirrigelin (Incentives) uu qofku ku shaqaysto, waayo wuxuu ogyahay in hantidiisa aan xoog lagu dhici doonin.
Qofka aan xakameyn karin shucuurtiisa, isagu isma laha ee waxaa leh qof kasta oo kicin kara caadifaddiisa. Cadowgaagu wuxuu si fudud kuugu diri karaa jid-qaldan haddii uu yaqaanno batoonka caradaada.
Haddii lagu xumeeyo, dib u dhig jawaabtaada 24 saacadood. Kala saar falcelinta dareenka (Reaction) iyo go'aanka ficilka ah (Response). Maskaxdaadu markay qabowdo, xalka ugu fiican ayaa soo baxa.
Kobaca dhaqaaluhu uma yimaado si nabad ah; wuxuu u baahan yahay in teknoolojiyad iyo habab cusub la keeno, taas oo si dabiici ah u burburisa qaababkii hore ee wax loo samayn jiray (Sida Baabuurtu u burburisay shaqadii gaari-fardoodka).
Siyaasiyiinta dhiig-miiratada ahi waxay si aad ah uga baqaan 'Burburintan Hal-abuurka leh'. Waxay diidaan wershadaynta, waddooyinka casriga ah, iyo isgaarsiinta xorta ah. Sababtu? Waxay ogyihiin in is-beddelka dhaqaale uu horseedayo is-beddel siyaasadeed. Dad lacag helay oo wax bartay ma ogolaanayaan in la gumaysto, sidaas darteed kooxda yar ee dalka haysataa waxay doortaan inay dalka isku-xiraan oo ay faqiiriin ka dhigaan si ay madaxda u sii ahaadaan.
Barashada Hooska waxay ku siinaysaa awood aad ku aragto waxa dhabta ah ee qofka ka dambeeya wejigiisa macmalka ah. Waxaad awoodaysaa in aad is-ilaaliso marka aad aragto qof iska-dhigaya malaa'ig camal-wacan.
Ogolow qaybaha madow ee dabeecaddaada. Halka aad ka is-dhiibi lahayd ama aad ka qarsan lahayd, u weeciso waddo anshax leh (Sublimation). Caradaada iyo madax-adayggaaga u adeegso xoog aad shaqada iyo himiladaada ku gaarto.
Daron iyo James waxay sharxayaan in mararka qaar ay dhacaan dhacdooyin waaweyn oo taariikhi ah oo adduunka gilgila (Sida Cudurkii Daacuunka Madow ee Yurub, helitaankii qaaradda Ameerika, ama Kacaankii Warshadaha). Dhacdooyinkan waxaa loo yaqaan 'Isgoysyo'.
Dalalka leh nidaam yara furan, isgoysyadani waxay u noqdaan fursad ay ku taajiraan, halka dalalka leh nidaamka xiran ay isgoysyadani sii burburiyaan. Tusaale ahaan, Cudurkii Black Death markii uu Yurub ka dillaacay wuxuu dilay dad badan, taas oo keentay in shaqaalihii yaraaday ee ku haray Galbeedka Yurub ay dalbadaan mushaar sare iyo xorriyad (Burburinta nidaamkii Feudalism). Balse Bariga Yurub, madaxdii nidaamka xumaa lahayd waxay cudurka u adeegsadeen inay sii adkeeyaan addoonsiga.
Dadka is-jecel (Deep narcissists) waa sunta goobaha shaqada iyo nolosha qoyska. Haddii aadan baran calaamadaha lagu garto (Sida inaysan waligood khalad qiran karin), waxay burburin karaan xasiloonidaada maskaxeed.
Dhis muruqaaga Naxariista (Empathy). Marka aad qof la sheekaysanayso, aamus maskaxdaada diyaarinta jawaabta; si buuxda u dhageyso, daawow dhaqdhaqaaqa jirkiisa, isku dayna inaad fahamto dunida isaga u muuqata (Perspective).
Xaasidnimadu waa shucuurta ugu xun uguna badan ee bini'aadamku uu qarsado. Ma jiro qof si furan u qiraya inuu qof kale masayr ka qabo. Balse Greene wuxuu ina barayaa in masayrku uusan qarsamin wuxuu ka soo dhex ifaa muuqaallo yaryar (Micro-expressions) oo socda hal il-biriqsi, sida weji la yara duuduubo marka aad guul gaarto, ama ammaan jees-jees ah (Backhanded compliment).
Sidoo kale, qaanuunka damacu (Covetousness) wuxuu ina farayaa in aadanuhu uusan marnaba ku qancin waxa uu haysto. Mar kasta waxay rabaan wax ka maqan. Haddii aad mar walba diyaar la tahay (Too available), qiimahaagu hoos ayuu u dhacayaa.
Haddii aadan aqoonin sida masayrka loo akhriyo, waxaa suurtagal ah in dadka kugu dhow ee kula qoslayaa ay hoos kaaga qodaan yamays. Fahamka arrintani wuxuu ku siinayaa ammaan.
Weligaa si xad-dhaaf ah ha ugu faanin guulahaaga dadka kale hortooda. Haddii aad dareento in qof uu kaa masayrayo, u muuji daciifnimo yar ama khalad aad leedahay si aad u dajiso. Sidoo kale, baro in aad 'Maqnaansho' is-geliso si dadku ay u tebaan qiimahaaga.
"Faqriga masar, iyo saboolnimada dalal badan oo adduunka ah, ma aha mid ka dhalatay nasiib-darro, ee waxaa sabab u ah in madaxdoodu ay si dhab ah uga shaqeeyaan in shacabku faqiir noqdo."
"Burburinta hal-abuurka lehi waa xaqiiqada dhabta ah ee kobaca dhaqaale... madaxdana way argagixisaa maxaa yeelay awooddooda ayay khatar gelineysaa."
"Waddammadu waxay fashilmaan marka ay leeyihiin hay'ado dhaqaale oo dhiig-miirad ah, kuwaas oo hantida laga dhaco dadka badan laguna naas-nuujiyo koox yar."
"Taariikhdu ma aha mid qoran (No historical determinism). Dhacdooyinka yaryar iyo go'aamada siyaasadeed ayaa go'aamiya waddada uu qaran qaadayo."
• Falanqee nidaamyada kugu xeeran: Marka aad shirkad abuurayso ama bulsho dhisayso, isweydii: 'Nidaamkani ma mid Loo-dhanyahay oo dhiirrigelinaya hal-abuurka dadka dhan baa (Inclusive)? Mise waa mid Aniga un i naaxinaya (Extractive)?' • Ogow in is-beddelka weyni (Burburin Hal-abuur leh) uu mar walba wato qasaare kooban, balse aadan ka hortagin xaaladaha cusub. Maskaxdaada la qabsiisii inaad aqbasho is-beddelka teknoolojiyadda iyo midka bulsho ee imanaya.
| Af-Ingiriisi (English) | Af-Soomaali (Somali) | Sharraxaadda (Explanation) |
|---|---|---|
| Inclusive Institutions | Hay'ado Loo-Dhanyahay / Qayb-Gelid Leh | Waa nidaam dhaqaale iyo siyaasadeed oo siinaya muwaadiniinta oo dhan xuquuq hantiyeed, suuq furan oo loo siman yahay, iyo awood ay kula xisaabtami karaan madaxdooda. |
| Extractive Institutions | Hay'ado Dhiig-Miirad Ah | Waa nidaam u qaabaysan in laga gurto (extract) hantida iyo awoodda shacabka, si loogu buuxiyo jeebabka koox yar oo xukunka haysata (Elite). Nidaamkani wuxuu dilaa hal-abuurka iyo rajada ummadda. |
| Creative Destruction | Burburin Hal-Abuur Leh | Waa geeddi-socodka uu dhaqaaluhu ku koro iyadoo hal-abuurada iyo teknoolojiyadda cusubi ay burburiyaan awooddii iyo shaqooyinkii nidaamyadii hore. Tani waa sababta ay madaxda dhiig-miiratada ahi u neceb yihiin is-beddelka iyo xorriyadda suuqa. |
"Dalalku uma fashilmaan iyagoon aqoonin jidka guusha, balse waxay u fashilmaan sababtoo ah madaxdooda ayaa si kas ah u dhisay nidaam shacabka sabool ka dhigaya si ay xukunka ugu sii waaraan; aayaha waddan waa mid ay go'aamiso awoodda shacabkiisa ee ma aha mid uu dabiiciyan ku dhashay."
